15/1/18

Igrexa de san Miguel de Eiré (Pantón, Lugo): exterior

Texto de José Manuel Tomé publicado en Arteguías.

A igrexa de San Miguel, único resto conservado do aludido mosterio, é unha singular construción de material granítico. Ademais da súa beleza intrínseca, atópase moi ben conservada e cos seus escalonados volumes arquitectónicos alleos a outras construcións.

A súa aparencia exterior, máis aló da moi pouco habitual posición -en Galicia- da torre campanario, non difiere en exceso dos cánones do románico rural da contorna: planta basilical dunha soa nave que desemboca nunha cabeceira formada polos habituais dous tramos, un recto correspondente ao presbiterio e o outro (a ábsida propiamente dita) semicircular.


Torre
Na parte dianteira da nave álzase a citada e orixinal torre de pequenas dimensións totalmente anómala en terras galegas pola súa posición sobre o falso cruceiro.



A citada torre como na súa propia morfoloxía disposta ao modo a burgalés recorda irremediablemente a construcións castelás do ámbito de Las Merindades e La Bureba (San Pedro de Tejada, El Almiñé, Monasterio de Rodilla, etcétera). É un pequeno corpo prismático aberto con parella de troneiras orientadas ao leste e oeste e vans simples nos seus laterais norte e sur. Para algúns autores o aspecto deste campanario evidencia a súa función defensiva.


Cabeceira

A ábsida, de menor altura que a nave, queda dividida en panos ao exterior mediante columnas encostadas de elevadísimos plintos que case parecen desempeñar a función de contrafortes. Estas columnas remátanse á altura da cornixa cuns orixinalísimos capiteis de aparencia vexetal cuxas follas se retorcen de tal xeito que os seus extremos chegan a dobrarse ata ata alcanzar o collarino, dando a sensación, sen saír do seu esquematismo, de ser cestas caladas. Este tipo de capiteis, tamén apreciables tanto ao interior como no veciño cenobio de Ferreira de Pantón, é o principal aceno de identidade do Mestre de Eiré.

Tanto nos muros presbiteriais como no centro de cada un dos panos absidais ábrense vans de iluminación, sendo o único ornamental o disposto no eixe cabecero, o cal consta dunha chambrana axedrezada que abraza un arco de medio punto sobre columnas rematadas en capiteis de leóns afrontados.

Ademais da equilibrada arquitectura de toda a igrexa hai que destacar a interesante colección de canzorros entre os que se adiviñan motivos xeométricos, animais (reais e fantásticos) e antropomorfos; destacando algúns polo seu carácter impúdico: personaxe ouriñando, escenas de sexo explícito, etcétera.


Porta norte

Outro dos elementos destacados de San Miguel de Eiré é a súa portada norte. Aínda que é moi sinxela de estrutura, todos os elementos contribúen a darlle unha gran elegancia.

Ten tímpano, dous arquivoltas e guardapós billeteado. A arquivolta superior plana está decorada con rosetas de distinta traza individualizadas en cada unha das súas doelas menos na clave onde aparece un Agnus Dei ou Año Místico. A exterior con baquetón torso entorchada a base de estrías animada por besantes.

 Chaman sobre todo a atención as mochetas que suxeitan o tímpano. Nunha aparece unha folla curvada rematada nunha esfera pero na oposta se esculpiuse unha parella de animais alados de costas con cabeza humana que a viran forzadamente cara ao espectador.

Detalle da mocheta cos Evangelistas Lucas e Marcos. Foto de Arteguías

Sobre estas dúas figuras pode lerse perfectamente a inscripción "LU MA", que con toda probabilidade trátase dos símbolos zoomofos dos evanxelistas Lucas e Marcos (presentados na súa forma animal do Tetramorfos).

Para rematar, o tímpano, composto a base de dous bloques monolíticos probablemente reaproveitados, presenta unha sinxela decoración de rosetas secantes entrelazadas de escaso relevo.

Os capiteis desta portada septentrional son sinxelos: un de temática vexetal con rosetas e o outro con cabezas humanas investidas.


No muro dos pés da igrexa e a considerable altura ata o punto de poder ser confundida cunha ventá, apréciase unha segunda porta que en orixe comunicaría a igrexa pola zona do coro co resto de dependencias monacais desaparecidas, de maneira que as relixiosas tiñan acceso directo á igrexa desde as súas celas.

Canzorros:












Para o profesor Yzquierdo Perrín:

“A igrexa de san Miguel de Eiré  constitúe un exemplar único da nosa arquitectura románica pola torre,  polo curioso cruceiro que orixina en planta e tamén por moitos dos motivos ornamentais propios deste edificio. O mestre, sexa o suposto Pedro que queren algún ou outro calquera, parece coñecer formulacións arquitectónicas alleas a Galicia e repertorios ornamentais, que tampouco lle resultaban familiares ao demais  Mestres activos naquel momento nesta terra. A súa datación  non resulta doada, pero non parece anterior a datas avanzadas do século XII, tal vez cara ao terceiro cuarto do século, data que coincidiría cunha actividade construtiva grande.”


Ramón Yzquierdo Perrín. Arte medieval I en Galicia. Arte. Tomo X. A Coruña, Hércules, 1993,  pp. 360-366, cita da páxina 366.

Maís información en: Arquivoltas.

Fotos: INICIARTE

8/1/18

Igrexa de san Miguel de Eiré (Pantón, Lugo): introdución e interior


Texto de José Manuel Tomé publicado en Arteguías.

Introdución
No corazón da Ribeira Sacra Lucense, dentro do Concello de Pantón e a escasos 3 quilómetros do insigne mosterio de Santa María de Ferreira, a antiga igrexa monástica de San Miguel de Eiré -obra da segunda metade do século XII- levántase nunha minúscula aldea de nome O Mosteiro, topónimo que xa de seu resulta revelador en canto á súa orixe.

Único resto conservado dun antigo cenobio feminino, esta preciosa igrexa monástica de San Miguel de Eiré, declarada Monumento Nacional en 1964 e convenientemente restaurada, funciona hoxe en día como templo parroquial, representando unha das construcións relixiosas máis peculiares e de maior personalidade do románico de Lugo e de toda Galicia.

Apuntes históricos
Pese a non existir documento algún que o constate, é de supoñer que existiu no lugar unha primeira construción prerrománica posiblemente do século X, teoría reforzada pola aparición de varios restos na contorna, o máis coñecido: unha ventá bífora recolocada nun dos muros interiores do templo.
Ventá prerrománica

Atribúese a fundación do actual San Miguel de Eiré a unha muller de nome Excladia Ordoñez, posiblemente en torno aos albores do século XII xa que, con data de 1108, consta documentalmente á fronte da comunidade unha abadesa chamada Aldonza.

Durante todo o século XII sucédense as donacións e concesións de privilexios ao monasterio, algunhas delas de carácter real como a que consta do monarca Alfonso VII en 1129, ou xa a finais da propia centuria a cargo da influínte familia nobiliaria Traba.


Ao longo de toda a Baixa Idade Media o mosterio sufriría un progresivo proceso de declive que tivo o seu punto culminante en 1499, data en que, tras unha reforma da orde, é anexionado primeiro a San Paio de Antealtares, logo a San Estevo de Ribas de Sil e, de xeito definitivo en 1519, ao Hospital Real de Santiago.

Interior

No interior, o que máis chama a atención en San Miguel de Eiré é a citada estrutura que individualiza o espazo da falsa nave transversal que antecede ao presbiterio servindo de sustento á torre. Comunica co corpo da igrexa mediante un arco de medio punto sobre capiteis figurados baixo os cales, prolónganse columnas entregas ata metade do muro e que rematan nunha cabeciña e unha roseta a modo de ménsulas.




Con todo, analizando con detalle a súa estrutura desde o interior, apréciase unha morfoloxía en grao sumo orixinal por estes pagos: o espazo da nave, cuberto con teitume de madeira, presenta planta cuadrangular. 

A continuación, o que desde o exterior podería facilmente identificarse co primeiro tramo da nave anterior ao espazo presbiterial, en realidade é unha pequena nave transversal a modo de transepto non manifestado en planta e cuberta con bóveda. Este singular espazo foi concibido sen dúbida para reforzar o sustento e os apoios da torre campanario que se ergue sobre el.

Nesta igrexa de San Miguel de Eiré os capiteis da nave presentan cabezas humanas volteadas como continuación de follas, piñas, leóns enlazando as súas patas e as xa mencionadas cestas caladas características deste taller.


O arco triunfal é moi monumental, con catro arquivoltas de medio punto sostidas por dúas parellas de columnas de distinta anchura, cuxos capiteis vexetais a base de volutas caladas volven recordarnos a unha dos acenos de identidade do Mestre de Eiré, resultando rechamante como, fronte ao material granítico predominante na construción, para as cestas foron elixidos bloques calizos moito máis maleables.

No cuarto de esfera do cascarón que aboveda o ábside hai pinturas murales góticas cun Cristo en Maxestade datadas a finais do século XV ou comezos do XVI.







Ademais existen varias pezas de interese como a aludida ventá prerrománica, a pila bautismal decorada con sogueados, cruces patadas e flores de lis, ademais de varios cans concibidos para soportar a cuberta de madeira.

Fotos: INICIARTE

18/12/17

Guía das igrexas románicas da Ribeira Sacra


Xa está na casa. Magnífico libro para facer unha introdución ao románico desta marabillosa comarca galega. Están todas as igrexas medievais (non son as rómánicas) con sistemas doados de busca e localización. Fotografías e debuxos. 

Nos vindeiros meses irei facendo entradas dalgunhas destes templos coas fotos que tirei este verán pasado. 

11/12/17

Igrexa de san Fiz de Cangas (Pantón, Lugo)


Fermosa e pequeña igrexa. Cóntase que, levantada sobre un probable edificio visigodo,  pertenceu a unha antigo convento de monxa bieitas ata que a fins do XV as súas residentas foron obrigadas a trasladarse ata o mosteiro de san Paio de Antealtares de Santigao de Compostela.

Probablemente a igrexa sexa do século XII con algunha reforma do século seguinte.




No interior presenta planta basilical dunha soa nave (grande de máis?), falso cruceiro e tres absidas poligonais mais unha delas foi eliminada ao facerse a torre no século XVII.

Os capiteis teñen unha variada decoración zoomorfa, xa que podemos contemplar desde león, felinos ou simios, así como decoración vexetal.


A ábsida norte foi modificada para acoller unha capela funeraria dos señores de Torre Novaes co sepulcro do cabaleiro don Rodrigo López de Quiroga. Tamén conserva un lenzo con pinturas murais do martirio de san Sebastián.

Conserva dous retablos do século XVIII, con imaxes de santos e santas relacionadas coa orde benedictina.

Relacionado coa igrexa está un calvario do século XIV, composto polas figuras de Cristo crucificado, a Virxe e san Xoán, realizado en madeira policromada. O conxunto orixinal atópase actualmente no Museo do convento das Nais Clarisas de Monforte de Lemos. A copia, de gran fidelidade, exponse nun pequeno recinto, coñecido popularmente como humilladeiro, próximo á igrexa.

No exterior é de salientar  a fachada occidental, cun arco lixeiramente apuntado e dentado. No tímpano observamos unha cruz, unha serie de elementos xeométricos e as representacións do sol e da lúa.


En palabras de José Antonio Gil:


O tímpano é moi peculiar pola súa decoración. Poida que non se trate dun tímpano labrado directamente para a fachada desta igrexa, senón que proceda do ronsel dunha tumba prerrománica. 


Trátase dunha decoración de tipo xeométrico: dous cadrados. O que vemos á nosa dereita contén dous cadrados e no cadrado interior hai dous círculos. Este símbolo de dous cadrados representa dúas fases de protección. Se se suman os catro lados de cada cadrado, o número total é oito, que é número de perfección e de resurrección. Así os cadrados serían o equilibrio entre as fases da vida e a morte, mentres que o círculo simboliza a unidade absoluta: o espiritual fronte ao material. 

Á nosa esquerda hai outro cadrado cunha estrela de oito puntas. Outra vez aparece o número oito; se sumámoslle a unidade do centro, o resultado sería o nove, número sagrado. Ademais dos oito lados dos dous cadrados e os da estrela, podemos ver as oito pedras da arquivolta, das que colgan os triángulos decorativos, e as oito pedras que enmarcan o interior do tímpano. 

Na parte superior do tímpano hai unha cruz grega custodiada polo sol e a lúa. Á nosa dereita está o sol, foco de luz que simboliza a Cristo ("Eu son a luz do mundo"). A cruz está no centro do tímpano, e fai referencia a que está no centro do universo. Á nosa esquerda está a lúa, que simboliza o feminino que recibe a luz do sol (masculino) e, así mesmo, é símbolo de renovación, polos diversos ciclos de transformación (crecente e menguante). Aquí concretamente é a lúa crecente, símbolo de renovación dinámica ou símbolo feminino da castidade que se personifica na Virxe, con quen se compara nas antigas letanías cristiás. Ademais, tanto o sol como a lúa, teñen connotaciones sexuais, sobre todo relacionadas coa fertilidade.

Os seus canzorros tamén presentan unha variedade decorativa moi interesante:








Para o profesor Izquierdo Perrín: 

“A igrexa de san Fiz de Cangas é un exemplar interesante da nosa arquitectura, no que se ensaiaron novidades importantes que non alcanzaron difusión no noso románico, de modo que a cabeceira tripartita, con capela maior poligonal e capelas laterais cuadrangulares, non se volve atopar. Tamén é singular o desenvolvemento do amplo cruceiro ao que se abre tales ábsidas, desfigurado polas bóvedas que se lle colocaron posteriormente e que desvirtúan, a pesar do seu innegable valor, a estrutura primitiva. Esta non se chegou a desenvolver totalmente e a ampla nave en que se resolve non debería de ser  a solución pensada polo seu anónimo mestre. O mesmo ocorre coas rústicas portadas, lonxe de fórmulas utilizadas nas ábsidas e no cruceiro. A cronoloxía de tan excepcional monumento pode ter, pois, dous momentos claramente diferenciados: o primeiro abranguería a cabeceira e o cruceiro e poderíase datar, quizás, arredor do ano 1170; o segundo, sen embargo,  é posterior e quizás non sexa anterior ao século XIII, feito que axudaría a entender os cambios e alteración sinaladas. San Fiz de Cangas debeu gozar dentro do gótico avanzado dunha nova época de certo esplendor, que deixou o calvario, a cruz parroquial e as bóvedas do cruceiro”.


Ramón Yzquierdo Perrín. Arte medieval I en Galicia. Arte. Tomo X. A Coruña, Hércules, 1993,  pp. 330-334, cita da páxina 334.

A igrexa de San Fiz de Cangas foi declarada monumento nacional no ano 1981.

Máis información no Concello de Pantón, Máis que románico rutas e sobre todo no artigo de José Antonio Gil na Wikipedia

Fotos: INICIARTE